15 Değil 30: Milyonlarca Kişinin Gözden Kaçan Demir Eksikliği ve Yeni Ferritin Eşiği

Sağlıklı bir yetişkinin vücudunda toplam yaklaşık 3–4 gram demir bulunur. Bunun yaklaşık üçte ikisi kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobinde, bir kısmı kaslardaki miyoglobinde ve hücre içi enzimlerde, geri kalanı ise ferritin ve hemosiderin şeklinde karaciğer, dalak ve kemik iliğinde depolanır.

İnsan vücudunun şaşırtıcı bir özelliği vardır: Demiri aktif olarak atmanın bir yolu yoktur. Günlük kayıp; bağırsak ve deri hücrelerinin dökülmesi, ter ve küçük kanamalarla sınırlıdır ve yaklaşık 1–2 mg’dır. Vücut da her gün bağırsaktan yaklaşık bu kadar demir emer. Kırmızı kan hücresi üretimi için gereken günlük 20–25 mg demirin neredeyse tamamı, yaşlanan eritrositlerin makrofajlarca parçalanmasıyla geri dönüştürülür.

Bu kapalı devre sistemin sonucu şudur: Demir dengesi, kayıpların arttığı her durumda (adet kanaması, gebelik, kan bağışı, gizli bağırsak kanaması) veya emilimin azaldığı her durumda (çölyak, mide ameliyatı, uzun süreli mide asidi baskılayıcı kullanımı) kolayca bozulur.

Orkestra şefi: Hepsidin

Demir dengesinin ana düzenleyicisi karaciğerde üretilen hepsidin hormonudur. Hepsidin, bağırsak hücrelerinden ve makrofajlardan demirin kana çıkışını sağlayan ferroportin kanalını kapatır.

• Demir depoları doluysa veya iltihap varsa hepsidin yükselir, demir emilimi azalır ve demir depolarda kilitli kalır.
• Demir eksikliğinde hepsidin düşer, emilim artar.

Ferritin, demiri güvenli biçimde depolayan bir proteindir. 24 alt birimden oluşan içi boş bir küre gibi düşünülebilir; bu kürenin içinde binlerce demir atomu, hücreye zarar vermeyecek bir mineral formunda saklanır. Serbest demir oksidatif stres yaratabilen reaktif bir elementtir; ferritin bu anlamda hem bir depo hem de bir güvenlik kasasıdır.

Kanda ölçtüğümüz serum ferritin, bu depoların küçük bir yansımasıdır ama iltihap olmayan bir kişide depolarla oldukça iyi bir paralellik gösterir. Klasik çalışmalarda serum ferritindeki her 1 ng/mL’lik değerin yaklaşık 8 mg depo demire karşılık geldiği hesaplanmıştır. Buna göre ferritini 30 ng/mL olan bir kişinin deposunda kabaca 240 mg, ferritini 10 ng/mL olan birinde ise yalnızca 80 mg civarında demir vardır.

Demir eksikliği bir anda ortaya çıkmaz. Vücut önce depoları harcar, ardından kırmızı kan hücresi üretimi aksamaya başlar, en son hemoglobin düşer. Rutin kontrollerde en çok bakılan parametre olan hemoglobin, bu sürecin en geç değişen halkasıdır.

Anemi, Dünya Sağlık Örgütü tanımına göre gebe olmayan kadınlarda hemoglobinin 12 g/dL, erkeklerde 13 g/dL, gebelerde ise 11 g/dL altında olmasıdır. Ancak demir eksikliği olan birçok kişi bu eşiklere hiç ulaşmadan aylarca, hatta yıllarca şikâyet yaşayabilir.

Bir tanı testinin iki temel özelliği vardır: Duyarlılık (hastaların ne kadarını yakaladığı) ve özgüllük (hasta olmayanları ne kadar doğru ayırdığı). 15’in altındaki bir ferritin demir eksikliğini neredeyse kesin gösterir, yani özgüllüğü çok yüksektir. Ama bu eşik vakaların önemli bir kısmını kaçırır, yani duyarlılığı düşüktür.

Veriler ne söylüyor?

• Kemik iliği ile karşılaştırma: Demir eksikliğinin altın standardı olan kemik iliği demir boyamasıyla yapılan klasik bir çalışmada, 30 ng/mL eşiğinin duyarlılığı %92, özgüllüğü %98 olarak bulundu.
• Cochrane sistematik derlemesi (2021): Sağlık hizmetine başvuran erişkinlerde 30 ng/mL eşiğiyle birleştirilmiş duyarlılık %79, özgüllük %98 olarak hesaplandı. Yazarlar bu eşikte ferritinin makul ölçüde duyarlı ve çok özgül bir test olduğunu, ancak kanıt kesinliğinin düşük olduğunu belirtti.
• Fizyolojik eşik çalışmaları: Hemoglobinin plato çizmeyi bırakıp düşmeye başladığı ve çözünür transferrin reseptörünün yükselmeye başladığı nokta, gebe olmayan kadınlarda yaklaşık 25 ng/mL’dir. Yani kemik iliği bu düzeyde demir sıkıntısı çekmeye başlıyor.
• Kan bağışçıları: Yaklaşık 20–49 yaş kadın kan bağışçılarında yapılan analiz de yaklaşık 25 ng/mL’lik aynı eşiği doğruladı.

Amerikan Hematoloji Derneği’nin kılavuzu, derneğin hakemli dergisi Blood Advances‘ta yayımlandı. Kılavuz; farklı uzmanlık alanlarından hekimler ve demir eksikliği tanısı almış bir hastanın katkısıyla, sistematik kanıt değerlendirmesi yöntemiyle hazırlandı.

Kılavuzun satır aralarındaki mesajlar

• Eski eşiğe açık “hayır”: Kılavuz, adet gören bireylerde ve gebelerde 15 eşiğinin kullanılmamasını öneriyor. Yani eski eşik yalnızca eskimedi, aktif olarak terk edilmesi istendi.
• Anemi şart değil: Yeni eşikler, hemoglobin normal olsa bile demir eksikliği tanısı konulabileceğini net biçimde kabul ediyor.
• Laboratuvar raporları değişmeli: ASH, laboratuvarların bu eşikleri raporlarına eklemesi için ayrı bir uygulama aracı yayımladı ve eşiklerin standartlaşmasını bir eşitlik meselesi olarak tanımladı: Hastanın tanısı, hangi laboratuvara gittiğine göre değişmemeli.
• Aşırı tanı değil: ASH’ye göre yeni eşikle artacak anormal sonuç sayısı aşırı tanı değil, daha önce görülmeyen eksikliklerin doğru tespitidir.
• Tedavi kılavuzu yolda: Demir eksikliğinin tedavisine yönelik ayrı bir ASH kılavuzunun 2027’de yayımlanması bekleniyor.

ASH, 30’u seçen ilk kurum değil; hatta daha yüksek eşik önerenler de var. Amerikan Gastroenteroloji Derneği 2020 kılavuzunda 45 ng/mL’yi önermişti. O hâlde neden daha yüksek bir sayı seçilmedi?

• Eşik yükseldikçe yakalanan vaka artar, ama ferritini aslında yeterli olan bazı kişiler de “eksik” sınıfına girer.
• Özellikle erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda demir eksikliği tanısı, gizli kanamayı dışlamak için endoskopi ve kolonoskopi gibi girişimsel tetkikleri gündeme getirir. Eşik çok yükselirse bu tetkiklerin yükü ve maliyeti de artar.
• 30 ng/mL; fizyolojik eşiklerin (yaklaşık 25) biraz üzerinde, 45’in ise altında kalan bir orta noktadır. Hem erken evreyi yakalayacak kadar duyarlı, hem de gereksiz tetkik yükünü sınırlayacak kadar özgüldür.
• Yüksek riskli gruplar ve semptomu belirgin kişiler için 50’ye kadar esneklik tanınması, tek bir sayının herkese uymayacağının kabulüdür.

Türkiye’de sık başvurulan kaynaklardan biri olan Türk Hematoloji Derneği’nin 2011 tarihli erişkin demir eksikliği anemisi kılavuzu, sağlıklı erişkinde tanı için 12–15 ng/mL sınırını esas alıyor; 15–50 ng/mL aralığını ise “olası demir eksikliği” olarak tanımlıyor. Aynı kılavuz, eşlik eden kronik hastalık varsa sınırın 50’nin altı olarak alınması gerektiğini de belirtiyor.

Laboratuvar raporları tarafında tablo daha da karışık. Bazı özel laboratuvarlarda kadınlar için ferritin referans aralığı 13–150 ng/mL olarak verilebiliyor. Yani ferritini 14 ng/mL olan bir kadın, raporda “normal” ibaresiyle karşılaşabiliyor. Oysa ASH’nin yeni kılavuzuna göre bu değer açıkça demir eksikliği ile uyumlu.

Gebelikte tablo

Doğu Marmara Bölgesi’nde üç ilde altı merkezde 1.102 gebeyle yapılan çok merkezli bir çalışmada anemi oranı %19,8 bulundu. Bu çalışmada da demir eksikliği anemisi DSÖ ölçütleriyle, yani 15’lik ferritin eşiğiyle tanımlanmıştı. Yeni eşikle değerlendirildiğinde anemisi olmayan ama demir deposu yetersiz gebe sayısının çok daha yüksek olması beklenebilir.

Demir eksikliği yalnızca kansızlık demek değildir. Anemi gelişmeden önce de kişinin yaşam kalitesini, iş ve okul performansını belirgin biçimde düşürebilir.

Randomize kontrollü çalışmanın gösterdiği

İsviçre ve Fransa’da birinci basamakta yapılan çift kör, plasebo kontrollü bir çalışmada; anemisi olmayan (hemoglobin >12 g/dL), ferritini 50 ng/mL’nin altında ve nedeni açıklanamayan belirgin yorgunluğu olan 198 kadına 12 hafta boyunca günlük 80 mg elemental demir ya da plasebo verildi. Demir grubunda yorgunluk yaklaşık %48, plasebo grubunda %29 azaldı. Yazarlar, ferritini 50’nin altında ve açıklanamayan yorgunluğu olan kadınlarda demir desteğinin düşünülmesi gerektiği sonucuna vardı.

Fark istatistiksel olarak anlamlı olmakla birlikte mütevazı düzeydeydi. Plasebo grubundaki belirgin düzelme, yorgunluğun çok faktörlü bir şikâyet olduğunu da hatırlatıyor. Randomize çalışmaları birleştiren bir meta-analiz de demir tedavisinin anemisi olmayan demir eksikliğinde yorgunluğu azalttığını gösterdi.

Semptom–ferritin ilişkisi

Fransa’da birinci basamakta 18–50 yaş 780 kadınla yapılan bir çalışmada, anemisi olmayan kadınlarda ferritin ≤20 ng/mL ile yakın zamanda başlayan saç dökülmesi, ferritin ≤50 ng/mL ile huzursuz bacak sendromu arasında anlamlı ilişki saptandı.

• ASH verilerine göre demir eksikliği dünyada yaklaşık 2 milyar kişiyi etkiliyor ve dünyanın en sık görülen hematolojik sorunu olan demir eksikliği anemisine ilerleyebiliyor.
• ABD’de 8.000’den fazla yetişkinle yapılan ulusal bir analizde yetişkinlerin yaklaşık %14‘ünde mutlak demir eksikliği, %15‘inde fonksiyonel demir eksikliği (ferritin ≥30 ama TSAT <%20) saptandı. Anemi, kalp yetmezliği, kronik böbrek hastalığı ve gebelik dışlandığında bile mutlak demir eksikliği sıklığı %11 idi.
• Aynı analizde mutlak demir eksikliği en sık 50 yaş altı kadınlarda görülürken, fonksiyonel demir eksikliği her yaştan kadın ve erkeği etkiliyordu.
• ABD’de 12–21 yaş kız ve genç kadınlarda demir eksikliği sıklığı %38,6 bulundu.
• ASH, yüksek riskli gruplarda sınırlı tarama ve değişken referans aralıkları nedeniyle vakaların %70’e varan kısmının gözden kaçtığını vurguluyor.

Demir eksikliği bir tanıdır ama çoğu zaman bir sonuçtur. Nedenini bulmadan yalnızca takviye vermek, altta yatan ciddi bir hastalığı geciktirebilir.

Gebeler

Gebelik boyunca bebek, plasenta ve artan kan hacmi için yaklaşık 1 gram ek demir gerekir. Günlük önerilen alım gebelikte 27 mg’a çıkar. Gebelik ilerledikçe plazma hacmi arttığı için hemoglobin ve ferritin fizyolojik olarak da düşer; bu nedenle trimestere özgü eşikler üzerinde çalışmalar sürüyor. ASH gebelerde ≤30 ng/mL eşiğini öneriyor, anemisi olan gebeler için ise ≤50 ng/mL’nin uygun olabileceğini belirtiyor. Gebelikten önce depoları zaten düşük olan kadınlarda gebeliğin ikinci yarısında anemi gelişme riski yüksektir.

Bebek ve küçük çocuklar

9 ay – 4 yaş arası çocuklarda ASH eşiği ≤20 ng/mL. Bu yaş grubunda hızlı büyüme, ek gıdaya geçiş dönemi ve aşırı inek sütü tüketimi (demir emilimini azaltır ve demirden zengin besinlerin yerini alır) önemli risk faktörleridir. Bu dönemde demir, beyin gelişimi için kritik önemdedir.

Ergen kızlar ve genç kadınlar

Adetlerin başlaması, büyüme atağı ve sık görülen diyet kısıtlamaları bu grubu en yüksek risk gruplarından biri yapar. ABD verilerindeki %38,6’lık sıklık bu grubun ne kadar gözden kaçtığını gösteriyor. Adet görmeyen ergenlerde de ≤30 ng/mL eşiği kullanılabilir.

Sporcular

Yoğun egzersiz sonrası hepsidin geçici olarak yükselir ve demir emilimini azaltır. Buna ek olarak ayak tabanına tekrarlayan darbelerle oluşan eritrosit yıkımı, terle kayıp ve egzersize bağlı küçük bağırsak kanamaları, özellikle dayanıklılık sporcularında ve kadın sporcularda demir eksikliği riskini artırır. Performans düşüşü ilk işaret olabilir.

Kan bağışçıları

Her tam kan bağışı yaklaşık 200–250 mg demir kaybı demektir. Sık bağış yapanlarda, hemoglobin bağış için yeterli olsa bile depolar tükenmiş olabilir.

Vejetaryen ve veganlar

Bitkisel kaynaklı (hem olmayan) demirin emilimi, hayvansal kaynaklı hem demirine göre belirgin biçimde düşüktür. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri, vejetaryenler için önerilen demir alımının yaklaşık 1,8 katı olması gerektiğini belirtiyor. Planlı bir vejetaryen diyetle yeterli demir alınabilir ama bilinçli planlama gerekir.

Bariatrik cerrahi geçirenler

Demirin en çok emildiği onikiparmak bağırsağının devre dışı kalması ve mide asidinin azalması nedeniyle bu hastalarda demir eksikliği çok sıktır ve genellikle yaşam boyu izlem gerektirir.

Yaşlılar

Yaşlılarda demir eksikliği sıklıkla gizli gastrointestinal kanama, kullanılan ilaçlar (aspirin, antikoagülanlar, NSAİİ’ler) ve eşlik eden kronik hastalıklarla ilişkilidir. Kronik hastalıklar ferritini yükseltebildiği için bu grupta TSAT ve CRP ile birlikte değerlendirme özellikle önemlidir.

Kalp yetmezliği

Kalp yetmezliğinde demir eksikliği, anemi olsun ya da olmasın egzersiz kapasitesinde azalma ve yaşam kalitesinde düşüşle ilişkilidir. Avrupa Kardiyoloji Derneği kalp yetmezliği kılavuzu, bu hastalarda demir eksikliğini ferritin <100 ng/mL veya ferritin 100–299 ng/mL ile birlikte TSAT <%20 olarak tanımlıyor ve tüm kalp yetmezliği hastalarında demir durumunun taranmasını öneriyor. Seçilmiş hastalarda damar yolundan demir tedavisinin semptomları iyileştirdiği ve hastane yatışlarını azaltabildiği gösterilmiştir.

Kronik böbrek hastalığı

Kronik böbrek hastalığında hem iltihap hem de artmış hepsidin nedeniyle ferritin yanıltıcı olabilir. Bu hastalarda ferritin ve TSAT birlikte değerlendirilir ve demir tedavisi için kullanılan eşikler sağlıklı bireylerden çok daha yüksektir. Karar, nefroloji uzmanı tarafından verilmelidir.

Huzursuz bacak sendromu

Beyinde dopamin sentezi demire bağımlıdır ve huzursuz bacak sendromu olan kişilerde beyin demir düzeylerinin düşük olabildiği bilinmektedir. Uluslararası Huzursuz Bacak Sendromu Çalışma Grubu’nun kılavuzu, bu hastalarda demir tedavisinin ferritin 75 ng/mL’nin altında olduğunda değerlendirilmesini öneriyor; yani sağlıklı bireylerdeki tanı eşiğinin çok üzerinde bir hedef.

Tuzak 1: İltihap ferritini yükseltir

Enfeksiyon, romatizmal hastalık, kanser, inflamatuvar bağırsak hastalığı, karaciğer yağlanması, alkol kullanımı ve obezite gibi durumlarda depolar boşken bile ferritin normal ya da yüksek ölçülebilir. Bu nedenle ASH, iltihabı olan erişkinlerde ferritin <100 ng/mL veya TSAT <%20’yi demir eksikliği lehine kabul ediyor. Pratikte ferritin, CRP ve TSAT ile birlikte yorumlanmalıdır.

Tuzak 2: Referans aralığı tanı eşiği değildir

Laboratuvar referans aralıkları, sağlıklı görünen bir popülasyonun istatistiksel dağılımından türetilir. O popülasyonun önemli kısmı zaten demir eksikliği yaşıyorsa, alt sınır da yapay olarak düşük çıkar. Referans aralığı “insanların çoğunda ne görüyoruz” sorusuna, tanı eşiği ise “hangi düzeyde vücut zarar görmeye başlıyor” sorusuna cevap verir.

Tuzak 3: Yakın zamanda alınan demir

Demir preparatı alındıktan kısa süre sonra serum demiri ve TSAT yanıltıcı biçimde yükselebilir. Bu testler mümkünse sabah ve aç karnına, demir preparatı alınmadan önce yapılmalıdır.

Tuzak 4: Yüksek ferritin “daha iyi” değildir

Yüksek ferritin; iltihap, karaciğer hastalığı, metabolik sendrom veya kalıtsal hemokromatozis gibi demir birikimi hastalıklarını düşündürebilir. Test yapılmadan uzun süreli ve kontrolsüz demir kullanımı bazı kişilerde zarar verebilir.

ASH’nin tedavi kılavuzu 2027’de bekleniyor. Aşağıdaki bilgiler mevcut literatürün genel bir özetidir; doz, süre ve yöntem seçimi bireysel değerlendirmeyle hekim tarafından yapılmalıdır.

Oral demir

• İlk basamak: Emilim sorunu olmayan ve belirgin kanaması devam etmeyen çoğu hastada ilk tercihtir.
• Gün aşırı kullanım: Demir eksikliği olan kadınlarda yapılan emilim çalışmalarında, tek sabah dozu şeklinde gün aşırı verilen demirin, her gün ya da günde iki kez bölünmüş dozlara göre daha verimli emildiği gösterildi. Bunun nedeni, 01. bölümde anlatılan hepsidin artışıdır.
• Yan etkiler: Mide bulantısı, kabızlık, karın ağrısı ve dışkının koyulaşması sık görülür. Yan etkiler tedaviyi bırakmanın en sık nedenidir; gün aşırı kullanım bazı hastalarda tolerabiliteyi de artırabilir.
• Emilim etkileşimleri: Çay, kahve, kalsiyum, süt ürünleri, antasitler ve mide asidi baskılayıcılar emilimi azaltabilir. Bazı antibiyotikler (tetrasiklinler, kinolonlar) ve levotiroksin ile demir birbirinin emilimini etkiler; aralarında zaman bırakılması gerekir. C vitamini içeren besinler hem olmayan demirin emilimini artırabilir.
• Yanıtın izlenmesi: Hemoglobin genellikle birkaç hafta içinde yükselmeye başlar; depoların dolması ise daha uzun sürer. Hemoglobin normale döndükten sonra depoları doldurmak için tedaviye bir süre devam edilmesi gerekir.

Damar yolundan (IV) demir

Oral demire yanıt alınamayan, oral demiri tolere edemeyen, emilim bozukluğu olan, kanaması devam eden, kalp yetmezliği ya da kronik böbrek hastalığı olan veya gebeliğin ileri döneminde hızlı düzeltme gereken hastalarda hekim tarafından değerlendirilir. Bazı IV demir preparatlarının kan fosfor düzeyini düşürebildiği (hipofosfatemi) gösterilmiştir; bu nedenle tekrarlayan uygulamalarda izlem önemlidir.

Beslenme

• Hem demiri (kırmızı et, sakatat, tavuk, balık) daha iyi emilir.
• Hem olmayan demir (kuru baklagiller, koyu yeşil yapraklı sebzeler, tam tahıllar, kuru meyveler, zenginleştirilmiş tahıllar) daha az emilir; C vitamini kaynaklarıyla birlikte tüketmek emilimi artırır.
• Önerilen günlük demir alımı erişkin erkeklerde 8 mg, 19–50 yaş kadınlarda 18 mg, gebelikte 27 mg’dır.
• Beslenme önlemek için önemlidir; ancak kurulmuş bir eksikliği, özellikle kayıp devam ediyorsa, tek başına düzeltmeye çoğu zaman yetmez.

Bilimsel dürüstlük, yeni kılavuzun sınırlarını da konuşmayı gerektirir.

• Kanıt kesinliği: Önerilerin bir kısmı düşük kesinlikte kanıta dayanıyor. Eşiklerin sert sonlanım noktalarına (ör. gebelik sonuçları, bilişsel gelişim) etkisini gösteren büyük randomize çalışmalar sınırlı.
• Tanı alan kişi sayısında artış: Eşik yükseldikçe özellikle menopoz öncesi kadınlarda demir eksikliği tanısı alan kişi sayısı belirgin artacak. Bu, sağlık sisteminde test, takip ve tedavi talebini artırabilir.
• Girişimsel tetkikler: Erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda her yeni demir eksikliği tanısı endoskopik değerlendirme sorusunu gündeme getirir. Bu nedenle bazı araştırmacılar 45 yerine 30’un bu yükü daha makul düzeyde tuttuğunu savunuyor.
• Laboratuvar farklılıkları: Farklı cihaz ve yöntemler arasında ferritin ölçümünde farklar olabilir; tek bir eşiğin her platformda aynı anlamı taşıması standardizasyon gerektirir.

• Raporda ferritin var mı? Yoksa, yorgunluk, saç dökülmesi veya huzursuz bacak şikâyeti olan kişide hekimle ferritin testi konuşulmasını önerin.
• Ferritin ≤30 ng/mL ise “referans aralığında” ibaresine rağmen yeni kılavuza göre demir eksikliği ile uyumlu olduğunu bilin.
• Yoğun adet kanaması, gebelik veya belirgin semptom varsa 50 ng/mL’ye kadar olan değerleri de dikkatle değerlendirin.
• CRP yüksek veya bilinen kronik iltihabi hastalık varsa ferritin 100’ün altında olsa bile demir eksikliği olabileceğini, TSAT’ın önemini hatırlayın.
• Erkek veya menopoz sonrası kadında düşük ferritin gördüğünüzde takviye önermeden önce mutlaka hekim değerlendirmesine yönlendirin.
• Kullanılan ilaçları sorgulayın: Aspirin, NSAİİ, antikoagülan, mide asidi baskılayıcı.
• Demir preparatı kullanacak kişiye çay, kahve, kalsiyum ve süt ürünlerinden ayrı saatte almasını, levotiroksin ve bazı antibiyotiklerle aralarında zaman bırakmasını hatırlatın.
• Kabızlık ve mide şikâyetleri için önceden bilgi verin; tedaviyi kendi kendine bırakmamasını söyleyin.
• Dışkı renginin koyulaşmasının demir kullanımına bağlı olabileceğini, ancak katran gibi siyah ve yapışkan dışkının kanama belirtisi olabileceğini ve acil değerlendirme gerektirdiğini anlatın.
• Ferritini normal veya yüksek, MCV’si düşük bir kişinin “kansızlığım var, demir alayım” talebinde talasemi taşıyıcılığını düşünün.
• Kontrol tahlili zamanını hekimle planlamasını hatırlatın.

1. American Society of Hematology. ASH guidelines on the diagnosis of iron deficiency. Blood Adv. 2026. doi:10.1182/bloodadvances.2025015950
2. American Society of Hematology. ASH Sets New Standards for Diagnosing Iron Deficiency [Basın bülteni]. Washington, 16 Eylül 2026.
3. American Society of Hematology. 2026 ASH Guidelines on Diagnosis of Iron Deficiency: Implementation Tool. 2026.
4. World Health Organization. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Geneva: WHO; 2020.
5. Mei Z, Addo OY, Jefferds ME, Sharma AJ, Flores-Ayala RC, Brittenham GM. Physiologically based serum ferritin thresholds for iron deficiency in children and non-pregnant women: a US NHANES serial cross-sectional study. Lancet Haematol. 2021;8(8):e572–e582.
6. Physiologically based serum ferritin thresholds for iron deficiency among women and children from Africa, Asia, Europe, and central America: a multinational comparative study. Lancet Glob Health. 2025;13:e831–e842.
7. Physiologically based serum ferritin thresholds for iron deficiency in women of reproductive age who are blood donors. Blood Adv. 2022. PMCID: PMC9631565.
8. Mast AE, Blinder MA, Gronowski AM, Chumley C, Scott MG. Clinical utility of the soluble transferrin receptor and comparison with serum ferritin in several populations. Clin Chem. 1998;44(1):45–51.
9. Garcia-Casal MN, Pasricha SR, Martinez RX, Lopez-Perez L, Peña-Rosas JP. Serum or plasma ferritin concentration as an index of iron deficiency and overload. Cochrane Database Syst Rev. 2021;5:CD011817.
10. Walters GO, Miller FM, Worwood M. Serum ferritin concentration and iron stores in normal subjects. J Clin Pathol. 1973;26(10):770–772.
11. Ko CW, Siddique SM, Patel A, et al. AGA Clinical Practice Guidelines on the Gastrointestinal Evaluation of Iron Deficiency Anemia. Gastroenterology. 2020;159(3):1085–1094.
12. Vaucher P, Druais PL, Waldvogel S, Favrat B. Effect of iron supplementation on fatigue in nonanemic menstruating women with low ferritin: a randomized controlled trial. CMAJ. 2012;184(11):1247–1254. doi:10.1503/cmaj.110950
13. Houston BL, et al. Efficacy of iron supplementation on fatigue and physical capacity in non-anaemic iron-deficient adults: a systematic review of randomised controlled trials. BMJ Open. 2018;8(4):e019240.
14. Non-anemic iron deficiency: correlations between symptoms and iron status parameters. Eur J Clin Nutr. 2022. doi:10.1038/s41430-021-01047-5
15. Tawfik YMK, Billingsley H, Bhatt AS, et al. Absolute and Functional Iron Deficiency in the US, 2017-2020. JAMA Netw Open. 2024;7(9):e2433126.
16. Weyand AC, et al. Prevalence of Iron Deficiency and Iron-Deficiency Anemia in US Females Aged 12-21 Years, 2003-2020. JAMA. 2023;329(24):2191–2193. doi:10.1001/jama.2023.8020
17. Auerbach M, et al. Iron Deficiency in Adults: A Review. JAMA. 2025;333(20):1813–1823. doi:10.1001/jama.2025.0452
18. Pasricha SR, Tye-Din J, Muckenthaler MU, Swinkels DW. Iron deficiency. Lancet. 2021;397(10270):233–248.
19. Camaschella C. Iron-deficiency anemia. N Engl J Med. 2015;372(19):1832–1843.
20. Dignass A, Farrag K, Stein J. Limitations of Serum Ferritin in Diagnosing Iron Deficiency in Inflammatory Conditions. Int J Chronic Dis. 2018;2018:9394060.
21. Stoffel NU, Cercamondi CI, Brittenham G, et al. Iron absorption from oral iron supplements given on consecutive versus alternate days and as single morning doses versus twice-daily split dosing in iron-depleted women. Lancet Haematol. 2017;4(11):e524–e533.
22. McDonagh TA, Metra M, Adamo M, et al. 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. Eur Heart J. 2021;42(36):3599–3726.
23. Allen RP, Picchietti DL, Auerbach M, et al. Evidence-based and consensus clinical practice guidelines for the iron treatment of restless legs syndrome/Willis-Ekbom disease in adults and children: an IRLSSG task force report. Sleep Med. 2018;41:27–44.
24. Wolf M, Rubin J, Achebe M, et al. Effects of Iron Isomaltoside vs Ferric Carboxymaltose on Hypophosphatemia in Iron-Deficiency Anemia: Two Randomized Clinical Trials. JAMA. 2020;323(5):432–443.
25. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Iron: Fact Sheet for Health Professionals.
26. Türk Hematoloji Derneği. Yetişkinde Demir Eksikliği Anemisi (DEA) Tanı ve Tedavi Kılavuzu. 2011.
27. Demir Eksikliği Anemisi ve Serum Ferritin Düzeyi ile İlgili Maternal ve Neonatal Sonuçlar: Doğu Marmara Bölgesine Ait Çok Merkezli Bir Prospektif Çalışma, Türkiye. Namık Kemal Tıp Dergisi.